กายกรรมในธรรมศาสตร์

เป็นธรรมดาที่ประเด็นว่าด้วยทิศทางการเปลี่ยนแปลงของธรรมศาสตร์จะถูกผลักมาจากหลายทิศทางในขั้นตอนการสรรหาอธิการบดี อย่างเรื่องการขยาย/ย้ายป.ตรีไปรังสิตก็ถูกนำเสนอใหม่ หลายคนลืมไปว่าธรรมศาสตร์ไม่ได้มีสภาพของการยืนคล่อม 2 ที่ แต่ต้องกางขายืนเหยียบท่าพระจันทร์ รังสิต ลำปาง พัทยา เหมือนกายกรรมวิบาก เพราะการใช้บุคลลากรทำงานหลายที่พร้อมกัน

หลายคนที่เข้ามาร่วมโต้เถียงไม่รู้หรือลืมไปแล้วว่าเขาเคยโต้กันในประเด็นอะไรบ้าง จะกลับไปเถียงกันแบบเดิม ๆ ก็คงลำบากเพราะเวลาผ่านมาพอจะเห็นผลกระทบหลายประการทั้งเล็กและใหญ่ เลยอยากขอนำเสนอบางเรื่องให้ได้คิดและเถียงกันต่อ

ประเด็นที่คนธรรมศาสตร์นำเสนอในสื่อเป็นเรื่องการรวมศูนย์อำนาจที่สภามหาวิทยาลัย ซึ่งก่อให้เกิดปัญหาตามมาหลายประการของการจัดการสถาบันการศึกษา ที่รูปแบบการบังคับสั่งการทำให้เกิดการฝ่อทางปัญญาทั้งในเรื่องการสร้างความรู้และการจัดการเรียนการสอน แต่มีอีกหลายประเด็นที่ควรจะได้ร่วมกันคิดร่วมกันในเวลานี้ด้วย

ความกังวลหลายประการของผู้ไม่เห็นด้วยกับการย้ายป.ตรีทั้งหมดไปรังสิตในช่วงรอยต่อ 2 อธิการบดี (นริศ ชัยสูตร และ สุรพล นิติไกรพจน์) ปรากฏเป็นจริงอย่างรวดเร็ว เช่นการรับนักศึกษาป.ตรีได้ไม่เต็มจำนวนที่ธรรมศาสตร์สามารถรับเข้าเรียนได้ เพราะเด็กมัธยมสนใจจะเลือกคณะด้านสังคมศาสตร์ของธรรมศาสตร์น้อยลงกว่าเดิม น่าสนใจว่าแนวโน้มนี้จะเป็นเรื่องชั่วคราวของระยะเปลี่ยนผ่าน หรือหมายถึงการเปลี่ยนใหญ่ที่หลายคณะจะต้องดิ้นรนปรับรับ ฯลฯ

องค์ประกอบรวมของนักศึกษามธ.ที่เปลี่ยนไปเพราะการย้ายที่เรียน ทำให้เกิดคำถามว่าการเปลี่ยนนี้ถูกมองเห็นหรือไม่ และต้องมีการปรับรับเชิงหลักสูตรและเนื้อหาอย่างไรหรือไม่ ที่สำคัญยิ่งกว่าคือความเข้มแข็งทางวิชาการที่เกี่ยวกับ “เมือง” (วิถีชีวิต โลกทัศน์ การโต้เถียงสาธารณะ ฯลฯ) จะทำให้เราปรับรับกับการเปลี่ยนแปลงนี้ได้หรือไม่ เพราะดูเหมือนความรู้เรื่องเมืองและคนเมืองที่สะสมกันมายาวนานอาจจะไม่ตอบโจทย์ทิศทางใหญ่ที่มหาวิทยาลัยถูกผลักไปนัก

ฝั่งอาจารย์ที่รับผิดชอบดูแลหลักสูตรและการจัดการเรียนการสอนยังมีภาพฝันถึงคืนวันเมื่อครั้งตัวเองยังเป็นนักศึกษามธ. จึงพยายามจะคงรูปแบบหลายประการไว้ รวมทั้งการพยายามทำให้เด็กมัธยมที่เข้ามาสู่มธ.กลับไปมีคุณสมบัติเดิม ๆ อย่างที่ตัวเองเคยเป็น อย่างหนึ่งที่ท่านเหล่านี้ลืมไปคือ เมื่อครั้งตนเองยังเป็นนักศึกษามธ.จำนวนคนเรียนทั้งมหาวิทยาลัยน้อยกว่านี้หลายสิบเท่าตัว การให้นักศึกษาหลายพันเรียนหนังสือไปพร้อม ๆ กันเหมือนเมื่อครั้งยังอยู่ท่าพระจันทร์เดินไปเรียนวิชาพื้นฐานด้วยกันที่ศิลปศาสตร์ กลายเป็นการสร้างความโกลาหล และความแตกต่างในการจัดการของแต่ละวิชา จนดูเหมือนทิ้งขว้างเด็กอย่างไรอยู่

ประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการบังคับบุคคลากรทุกระดับให้เดินทางข้าม 3 จังหวัดไปปฏิบัติงานที่ศูนย์รังสิต (รวมทั้งเหาะเหินเดินอากาศไปลำปางและพัทยา) สร้างความเดือดร้อนในระดับต่าง ๆ กันให้คนในหน่วยงานต่าง ๆ กำลังความสามารถของคณะในการจัดการกับปัญเหล่านี้แตกต่างกัน จนทำให้ต้องตั้งคำถามว่าการปล่อยให้การจัดการย้ายที่ปฏิบัติงานเป็นเรื่องระดับคณะจะเป็นการซ้ำเติมความยากลำบากของบุคคลากรหลายกลุ่มที่ต่อรองไม่ได้หรือไม่

วิธีคิดราวกับว่าท่าพระจันทร์ – รังสิต (รวมทั้งศูนย์อื่น ๆ ของธรรมศาสตร์) ห่างกันเพียงหนึ่งป้ายรถเมล์ ทำให้ประเด็นการเดินทางกลายเป็นปัญหาสาหัสของคนจำนวนมาก ภาพผู้คนยืนรอรถตู้ (ที่ไม่รู้ว่าอีก 3 วันจะมาถึงไหม) เป็นแถวยาวเหยียดเกิดขึ้นซ้ำซาก เพราะความจำเป็นต้องวิ่งไปมาระหว่างศูนย์ต่าง ๆ ของธรรมศาสตร์ การไม่จัดการกับการขนส่งสาธารณะที่ดีพอเป็นปัญหาใหญ่ อาจมีคนเถียงว่าทำไมไม่ขับรถไปกันเอง (ราวกับว่าบุคคลากรของธรรมศาสตร์ทุกคนควรจะมีรถขับเอง) โดยลืมนึกไปว่าค่าน้ำมันในการเดินทางระยะไกลมากกว่าเงินเดือนของคนหลาย ๆ คนได้

คำแนะนำที่ว่าบุคคลากรควรย้ายไปอยู่รังสิตก็เป็นอะไรที่น่ามหัศจรรย์ เพราะจะให้เขาไปอยู่ที่ไหน ที่พักของมหาวิทยาลัยไม่ได้เพียงพอจะรองรับ ถ้าจะให้แต่ละคนดูแลตัวเอง ต้นทุนทางเศรษฐกิจ สังคม และวิชาการก็สูงมากเกินกว่าที่คนธรรมศาสตร์จะแบกรับไหว

คนที่ใส่ใจกับความเป็นไปของธรรมศาสตร์จะช่วยกันบ่น-คิด-เถียงกันต่อก็ดี และจะดีมาก ๆ ถ้าไปชวนว่าที่อธิการคิดและเถียงในเรื่องเหล่านีได้...

ท่าพระจันทร์ - รังสิต กับการเล่น "แม่งู" ในธรรมศาสตร์

ตัวเก็งอธิการบอกว่าจะย้ายการเรียนการสอนป.ตรี บางคณะ (ซึ่งน่าจะหมายถึง 8 คณะด้านสังคมศาสตร์) กลับมาท่าพระจันทร์ ใครที่สนใจประเด็นนี้น่าจะลองคิดต่อว่าการย้ายกลับหมายถึงอะไร การตัดสินใจในประเด็นนี้น่าจะคงข้อเสนอของฝ่ายค้านการย้ายไปรังสิตว่าด้วย "ไม่บังคับย้าย - ไม่บังคับอยู่" เพราะบางคณะอาจจะไม่ได้อยากกลับมาด้วยเหตุผลนานาประการ เช่นการขาดแคลนพื้นที่ เป็นต้น

ตอนย้ายไปอาศัยการบังคับ ทำให้เกิดปัญหาเพราะความไม่พร้อมและขาดความสามารถจะจัดการการเรียนการสอน 2 ที่ไปพร้อมกันในระดับคณะ เมื่อจะย้ายกลับก็น่าจะเปิดให้แต่ละคณะได้เลือกและจัดการตามความเหมาะสมเพื่อจะไม่สร้างปัญหาแบบเดิมหรือไม่?

ที่น่าคิดต่อคือจะทำอย่างไรกับโครงการพิเศษของคณะต่าง ๆ ที่ใช้พื้นที่ท่าพระจันทร์อยู่ ณ เวลานี้ โดยเฉพาะการใช้พื้นที่ของบางคณะที่แผ่ขยายมาใช้พื้นที่ส่วนกลางไปมาก (โดยหลักคิดน่าสนใจว่าออกสตางค์สร้างตึกใหม่เยอะ จึงต้องได้สิทธิใช้พื้นที่มากกว่าพวกคณะยาจกทั้งหลาย)

การย้ายไปมาระหว่างท่าพระจันทร์ - รังสิตน่าจะเปิดให้คนในประชาคมได้ร่วมคิดและร่วมเสนอด้วยหรือไม่? และน่าจะยืดหยุ่นพอที่จะโอบอุ้มความต่างของคณะและหน่วยงานต่าง ๆ ของธรรมศาสตร์ เพื่อจะได้ไม่เกิดสภาพสับสนอลหม่านเหมือนวงเล่น "แม่งู" ขนาดใหญ่เมื่อครั้งต้องย้ายไปรังสิตรอบที่แล้ว

คนธรรมศาสตร์ไม่ได้คิดเหมือนกัน ปัญหาที่มีก็ต่างกัน หวังว่าท่านว่าที่อธิการจะทำให้ธรรมศาสตร์กลับมามีน้ำจิตน้ำใจ เพื่อจะเข้าใจ ไม่ซ้ำเติม และช่วยเหลือผู้คนที่ยากลำบากเพราะการโตแบบอิงตลาดของมหาวิทยาลัยในช่วงเวลาหลายปีที่ผ่านมา

โศกนาฏกรรมของธรรมศาสตร์

ปัญหาของการขยายตัวทุกทิศทางของธรรมศาสตร์ -- ขยายปริญญาตรี-โท-เอก และเพิ่มศูนย์รังสิต ลำปาง พัทยา -- เป็นการขยายแบบมหัศจรรย์คือใช้คนเกือบจะเท่าเดิมให้ทำทุกอย่างที่เพิ่มขึ้น สิ่งที่แลกไปในการเติบโตแบบนี้คือคุณภาพการศึกษาและการผลิตความรู้โดยนักวิชาการของธรรมศาสตร์เอง เพราะแค่วิ่งพล่านในระยะทางไกล ๆ เพื่อสอนหนังสือก็ไม่เหลือแรงกายและสมองจะทำอะไรได้อีกมากนัก

เด็ก ๆ ป.ตรีที่รังสิตจะรู้บ้างไหมว่าความเหนื่อยของอาจารย์ที่วิ่งไปมาระยะทางเกือบ 100 กิโลเมตรต่อวัน ทำให้สิ่งที่คนเรียนได้ไม่ใช่อะไรที่ดีที่สุดที่คนสอนหนังสือจะให้ได้ แต่เป็นซากที่หมดแรงแต่ใจสู้เพราะเห็นว่าอนาคตของธรรมศาสตร์แท้ที่จริงคือเด็กป.ตรีราคาถูกที่ถูกเฉดหัวไปอยู่รังสิต สำหรับอาจารย์หลาย ๆ คนการย้ายตามไปอยู่ปทุมธานีมีต้นทุนทางวิชาการ สังคม เศรษฐกิจ และชีวิตส่วนตัวเกินกว่าจะทำเช่นนั้นได้ มธ.จึงเป็นผีดิบที่ตายไปแล้วยังพิกลพิการอีกต่างหากเช่นนั้นเอง

คนที่แย่ยิ่งกว่าคือบรรดาข้าราชการสาย ค และลูกจ้าง ที่ไม่มีทางเลือก ต้องไปรังสิตตามบัญชา ทำให้สภาพของบุคคลากรของธรรมศาสตร์อ่อนล้าและอ่อนแรง

น่าสมเพทว่าคนของธรรมศาสตร์หลายคนออกไปต่อสู้เพื่อคนจนผู้ยากไร้ในสังคมไทยอย่างแข็งขัน แต่ไม่สามารถจะทำอะไรเพื่อปกป้องคนยากไร้ ไร้อำนาจต่อรองในมหาวิทยาลัยเองอีกมากมาย

เพราะเป็นศิษย์เก่าและเป็นอาจารย์ของธรรมศาสตร์ที่เคยสู้ไม่ถอยในประเด็นเหล่านี้จนถูกตั้งฉายาว่าเป็นนักหาเรื่องของมหาวิทยาลัย สภาพที่เห็นทำให้สลดใจอย่างสุด ๆ จริง ๆ ....

ระยะห่างกับการปรับใจ

@bgmong ห่างกันสักพัก ห่างแค่ไหนถึงจะพอครับ เพราะแต่ละคนกำหนดระยะห่างไม่เท่ากัน

@bgmong ปัญหาอยู่ที่การนิยามคำว่า"ห่าง"ของทั้งคู่ ระยะห่างของแต่ละคนกำหนดไว้ไม่เท่ากัน

ขึ้นอยู่กับว่าห่างเพื่ออะไร ถ้าห่างเพื่อปรับความสัมพันธ์โดยไม่คิดจะเลิกกันไปก็คงต้องตกลงกันให้ดีว่า การห่างกันแปลว่าอะไร อย่างไร และจะประเมินความสัมพันธ์ใหม่เมื่อห่างไปนานแค่ไหน ถ้าเข้าใจไม่ตรงกัน ความสัมพันธ์ที่เป็นปัญหาอยู่แล้วจะย่ำแย่ลงไปอีก

แต่ถ้าระยะห่างเป็นเพราะการตัดความสัมพันธ์ แปลว่าเราต้องการจะกอบกู้ใจเราเพื่อจะเดินไปจากความสัมพันธ์นั้น การไม่เจอ ไม่เห็นหรือรับรู้ความเป็นไปของกันและกัน เป็นวิธีการที่ได้ผลที่สุด แต่ต้องใช้เวลากว่าทุกอย่างจะคลาย

คำถามคือห่างกันแค่ไหนถึงจะพอ ถ้าการห่างกันเป็นเพราะจะตัดขาดความสัมพันธ์แบบเดิม ก็เอาตัวเราตั้งค่ะ ห่างแค่ไหน อย่างไร เราจึงจะไม่เจ็บปวดกับความเคยชินหรือความรู้สึกเดิม ๆ ไม่ต้องสนใจว่าอีกฝ่ายอยากจะใกล้จะห่างแค่ไหน เขาอาจจะอยากห่างไปเลยไม่พบเจอ (ถ้าเรายังตัดใจไม่ได้ ก็เซ็งอีก) หรือเขาไม่ยอมปล่อยให้เราห่าง ไม่ว่าจะอย่างไร ใจเราก็พัวพันกับคนนั้นไม่จบสิ้น

ระยะห่างที่ทำให้เราไม่ถูกกระตุ้นเร้าให้เจ็บปวดเป็นอะไรที่ดีที่สุด และไม่มีใครบอกได้ว่าคืออะไร อยู่ตรงไหน นอกจากตัวเราเองค่ะ อย่าเอาอีกคนหนึ่งเป็นตัวตั้งเพราะจะพัวพันไม่สิ้นสุดและตัดไม่ขาดเสียที

การจะตัดความสัมพันธ์ที่ทำให้เราไม่เป็นสุข วิธีการที่ดีที่สุดคือเดินหนีไปให้ห่างที่สุด ไม่ต้องรับรู้อะไร จะได้ไม่ต้องเจ็บไปเรื่อย ๆ ไง แล้ววันหนึ่งความรู้สึกเดิม ๆ ก็จะคลายไปค่ะ

สันติวิธีไม่แพ้ -- ถ้านักสันติวิธีไม่ยอมแพ้

พี่น้องที่สมาทานแนวทางสันติวิธีท้อใจกับความรุนแรงที่เกิดต่อเนื่องในสังคมไทย และได้บ่นผ่าน FB มาให้ได้รับรู้ เลยขอตัดต่อคำตอบในประเด็นนี้มาให้ช่วยกันคิดต่อเกี่ยวกับสันติวิธีและนักสันติวิธี...

ความรุนแรงหลายระลอกที่ทำให้เกิดการเจ็บการตายในสังคมไทย ทำให้พี่น้องที่สมาทานแนวทางสันติวิธีท้อถอย ท้อใจ คิดว่าสันติวิธีพ่ายแพ้ และเจ็บปวดกับความพ่ายแพ้นั้น

อย่าลืมว่านักสันติวิธีไม่ใช้ความรุนแรงแม้เมื่อถูกกระทำความรุนแรง โดยจะยอมแบกรับทุกข์นั้นไว้เอง การแบกรับทุกข์เป็นอะไรที่ต้องฝึก ความโกรธเป็นธรรมดาของมนุษย์ และที่โกรธก็เพราะตัวตนถูกกระแทกกระทั้น ยิ่งมองตัวตนของตัวเองใหญ่หรือสำคัญ ก็ยิ่งโกรธปี๊ดได้ง่าย ความโกรธยังมาจากความกลัวด้วย กลัวว่าจะถูกทำร้ายเลยต้องทำร้ายเขาก่อน

คำถามน่าจะอยู่ที่จะทำอย่างไรกับความโกรธของตัวเองต่างหาก เมื่อโกรธแล้วก็อย่ายึดอยู่กับความโกรธ หรือปล่อยให้ความโกรธผลักดันการกระทำ โกรธแล้วไม่จำเป็นต้องใช้ความรุนแรง

ส่วนคนที่ท้อแท้เพราะใช้สันติวิธีแล้วคนก็ไม่ยอมกัน ยังใช้ความรุนแรงต่อกัน ถ้าท้อสิ่งที่แพ้คือตัวคุณเอง ไม่ใช่สันติวิธี เพราะท้อใจก็เลยปล่อยมือจากสันติวิธี

อย่าคิดใน mode แบบโปรดสัตว์เลย คือคิดว่าฉันทำดี ทำไมพวกแกไม่สำนึก อะไรประมาณนั้น ถ้าคนเหล่านั้นจะใช้ความรุนแรงกัน เราอาจสลดใจ แต่ไม่ควรท้อถอย อย่าลืมว่านักสันติวิธียอมจะแบบรับทุกข์ของการกระทำความรุนแรงไว้เอง

การเป็นนักสันติวิธีไม่ได้แปลว่าเรากลายเป็น God ที่ทุกอย่างจะดีไปได้อย่างใจ หรือกำกับควบคุมทุกอย่างไปได้หมด เมื่ออะไรไม่เป็นอย่างใจ ก็น่าจะพยายามเข้าใจ สงบใจ และวางอุเบกขาเสียบ้าง

บางทีคำถามทั้งหมดนี้มีคำตอบเดียวกัน คือการฝึกใจและตัวตนของนักสันติวิธีเอง ใจอย่าวูบไหว หรือวูบก็อย่าสั่นอยู่นาน ส่วนตัวตนก็ฝึกทำให้มันเล็กเสียบ้าง บางครั้งก็ให้อ่อนนุ่มเพื่อจะโอบรับความต่างและโหดร้ายของคนไว้ให้ได้

ตัดใจแต่ทำไมไม่ขาด

@Nuttheera หลายๆครั้งที่เราคิดว่าเราสามารถตัดใจได้แล้ว แต่พอเห็นหน้า ความตั้งใจที่จะตัดใจก็หายไปหมดเลยค่ะ เบื่อตัวเองมาก

การเลิกหรือตัดขาดจากคนรักไม่ใช่เรื่องง่าย วิธีการที่จะช่วยให้ตัดใจได้ขาดสะบั้นทันทีคือมีแฟนใหม่ ทางเลือกนี้ก็ไม่ใช่เรื่องง่าย

คนที่อยู่ในสถานการณ์ต้องตัดใจ ด้วยเหตุผลนานาประการไม่ว่าจะเป็นคนที่เรารักไม่รักเรา รักแต่พัฒนาความสัมพันธ์ไม่ได้ เคยรักแต่ไม่รักเราแล้ว ฯลฯ ต่างก็ยังรักคนรักที่จำต้องพรากอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น ‘ใย’ ในใจที่ทำให้โหยหาคน ๆ นั้นมาตั้งแต่แรกยังคงอยู่และมักจะเหนียวดี เลยเกิดอาการตัดใจไม่ขาดให้ยิ่งทุกข์ทรมานหนักเข้าไปใหญ่

การตั้งใจว่าจะตัดใจแต่เพียงอย่างเดียว โดยยังต้องพบปะ เจอะเจอ คงไม่พอ เพราะการเจอกันทำให้ ‘ใย’ ในใจออกฤทธิ์กระตุ้นหรือหล่อเลี้ยงความโหยหาหรือความเคยชินเดิม ๆ

บางทีการหลีกเลี่ยงไม่เห็นหน้า ไม่พบปะ ไม่ยุ่งเกี่ยวไปพักใหญ่ ๆ ให้หลายอย่างในใจ ไม่ว่าจะเป็นความรัก ความหลง ความโกรธ คลายตัวลงมาก ๆ จนความผูกพันแบบเดิม ๆ ไม่หลงเหลืออยู่ จะดีกับใจคุณมากกว่านะค่ะ

อย่าไปเชื่อถ้าจะมีคนบอกว่าไม่รักกันแล้วก็ยังเป็นเพื่อนกันได้ คำพูดแบบนี้อาจจะจริงเมื่ออะไรในใจคลายไป แต่ไม่เวิร์คเลยถ้าหลายเรื่องยังคุกรุ่น

ถอยไปไกล ๆ เพื่อตั้งหลัก รักษาใจเราเอง เมื่ออะไรในใจจางหายไปหมดแล้วค่อยดูว่าจะวางคน ๆ นั้นไว้ในชีวิตเราอย่างไรค่ะ

อย่าเบื่อตัวเอง เพราะคนในสถานการณ์ต้องตัดใจก็เป็นแบบนี้ด้วยกันทั้งนั้น เขาไม่บอกคุณว่าเขาก็ทุกข์ทรมานเหมือนคุณเท่านั้นเอง

Check List รัฐประหาร -- อะไรทำให้ทหารยึดอำนาจรัฐ

Check List รัฐประหาร

การรัฐประหารได้รับความสนใจทางวิชาการน้อยลง เพราะไม่ค่อยจะมีใครทำให้ได้เห็นนัก หทารประเทศไหนที่ออกมายึดอำนาจมักจะถูกมองว่าอ ‘ล้าหลัง-ไร้สมอง’ อย่างไรอยู่ นักสังเกตการณ์ทางการเมืองหลายคนสรุปว่าการรัฐประหารเป็นเรื่องพ้นยุคพ้นสมัย ฟันธงอย่างมั่นใจว่าไม่เกิดอีกแล้วอย่างแน่นอนในประเทศนี้ ทั้งที่ถูกหักปากกาเซียนโดยการยึดอำนาจของ รสช. (23 กุมภาพันธ์ 2534) และ คมช. (19 กันยายน 2549) มาแล้ว

การยึดอำนาจของทหารเคยเป็นประเด็นฮ๊อตในช่วงทศวรรษที่ 1970 – 1980 เมื่อความพยายามจะพัฒนาประชาธิปไตยในหลาย ๆ สังคมการเมืองล้มเหลว ทหารในหลายประเทศพากันเคลื่อนกำลังจากที่ตั้งออกมายึดอำนาจรัฐ เปลี่ยนตัวผู้นำรัฐบาล และผู้นำกองทัพเข้าไปใช้อำนาจทางการเมืองในฐานะผู้ปกครอง จนเป็นอภิมหาแนวโน้มในประเทศกำลังพัฒนา ทำให้มีการศึกษาวิจัยและวิทยานิพนธ์เรื่องการรัฐประหาร (ของข้าพเจ้าก็เป็นหนึ่งในนั้น) ออกมาเป็นองค์ความรู้ที่น่าสนใจ ก่อนที่จะซา ๆ ไปเมื่อกระแสการพัฒนาประชาธิปไตยระลอกปลายศตวรรษที่ 20 เข้ามาแทนที่

ระยะนี้มีข่าวลือว่าจะเกิดรัฐประหารบ่อยมาก แต่การทำความเข้าใจเรื่องรัฐประหารออกแนว ‘เมาท์’ เสียมากกว่า การย้อนกลับไปดูว่าการศึกษารัฐประหารได้บอกอะไรเราไว้บ้าง น่าจะเป็นประโยชน์บ้าง

ลองมาดูเร็ว ๆ ว่าคนที่ศึกษาการยึดอำนาจทางการเมืองโดยทหารเห็นว่า มีปัจจัยอะไรบ้างที่ทำให้ทหารบางกลุ่มเลือกจะยึดอำนาจรัฐ อ่านแล้วลองติ๊กตามก็ได้ว่าตอนนี้มีปัจจัยอะไรบ้างแล้ว เพื่อจะได้สรุปกันเอาเองว่าเป็นไปได้ไหมที่จะเกิดรัฐประหารในเร็ววันนี้

· เงื่อนไข – ปัจจัยหลายประการถูกจัดว่าเป็นเงื่อนไขที่ทำให้ทหารตัดสินใจยึดอำนาจ

o ความวุ่นวายไร้เสถียรภาพในระบบการเมือง

§ ความขัดแย้งที่กลายเป็นความรุนแรง – ปัจจัยนี้เกิดก่อนการยึดอำนาจในหลายกรณี

o ความสั่นคลอนของระบบเศรษฐกิจ

§ ความยากจนเรื้อรังและขยายในวงกว้าง

§ วิกฤตเศรษฐกิจ – การว่างงานและธุรกิจล้มละลาย

§ รัฐบาลพลเรือน (ดูเหมือน) จะไม่มีความสามารถในการจัดการกับปัญหาเศรษฐกิจ

§ การพึ่งพิงรัฐอื่นในทางเศรษฐกิจจนขาดความเป็นอิสระทางการเมืองในด้านอื่น

o ปัจจัยภายนอกรัฐ เช่นการสนับสนุนโดยตรงโดยอ้อมของรัฐมหาอำนาจ

งานวิจัยการรัฐประหารในรัฐต่าง ๆ พบว่าเงื่อนไขเหล่านี้ไม่ค่อยสัมพันธ์ในทางสถิติกับการยึดอำนาจที่เกิดขึ้นนัก เงื่อนไขจะสำคัญในกรณีที่ทหารไม่เคยทำรัฐประหารมาก่อนหรือว่างเว้นจากการทำรัฐประหารมานาน ๆ แต่ถ้าเคยทำมาแล้ว เงื่อนไขก็จะลดความสำคัญลง ความอยากทำรัฐประหารมีความสำคัญมากกว่า เพียงแต่รอจังหวะหาเหตุการณ์เหมาะ ๆ มาเป็นข้ออ้างในการยึดอำนาจ

เช่นเหตุการณ์ความรุนแรงในช่วงเช้าวันที่ 6 ตุลาคม 2519 ถูกยกมาเป็นเหตุผลหลักในการรัฐประหารที่เกิดขึ้นช่วงเย็นวันเดียวกันนั้น เงื่อนไขจึงกลายเป็นเพียงโอกาสเหมาะจะยึดอำนาจมากกว่าเหตุผลของการยึดอำนาจ

· ผลประโยชน์กับความอยากทำ – ผลประโยชน์หลายประเภทเกี่ยวข้องโดยตรงโดยอ้อมกับการยึดอำนาจรัฐ

o ผลประโยชน์ของ ‘ชาติ’ – ผลประโยชน์ของชาติกลายเป็นคำหลวม ๆ ที่คนหลายกลุ่มแย่งชิงกันนิยามความหมาย การรัฐประหารทุกครั้งอ้างอิงถึงการรักษาผลประโยชน์ของชาติเสมอ แต่ก็ถูกตั้งคำถามว่าทหารนิยามผลประโยชน์ของชาติจากมุมของสถาบันและกลุ่มของตัวเองหรือไม่ คนกลุ่มอื่นอาจจะนิยามต่างไป และไม่เห็นด้วยกับการมองของทหาร

การรัฐประหารแต่ละครั้งจะอ้างผลประโยชน์ของชาติโดยอิงกับเงื่อนไขทางการเมือง เช่นความแตกแยกในสังคม การใช้ความรุนแรงระหว่างพี่น้องร่วมชาติ เป็นต้น

o ผลประโยชน์ของ ‘ชนชั้น’

§ ทหารมองว่าตัวเองเป็นใครในเชิงชนชั้น – ไพร่, ชนชั้นกลาง, ฯลฯ

§ ทหารถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของชนชั้นปกครอง/ ชนชั้นสูงหรือไม่

o ผลประโยชน์ของกองทัพ – กองทัพในฐานะสถาบันทางการเมืองมีผลประโยชน์ในระบบการเมืองหลายประการ

§ ส่วนแบ่งทรัพยากรส่วนรวมที่กองทัพต้องแย่งชิงกับส่วนอื่น ๆ ของสังคมการเมือง

§ เกียรติภูมิของกองทัพ

§ ความสามารถในฐานะสถาบันที่ทำหน้าที่ด้านความมั่นคง – ความแตกแยกในกองทัพกระทบกับความสามารถนี้ได้

o ผลประโยชน์ของกลุ่มทหาร – งานวิจัยพบในสิ่งที่คนไทยน่าจะซาบซึ้งดีในเวลานี้คือ กองทัพไม่ได้มีเอกภาพเป็นกลุ่มก้อนเดียว แต่ประกอบขึ้นด้วยคนที่มีความคิดและความต้องการของตนเองจำนวนมาก คนเหล่านี้มีการจับกลุ่มเป็นพี่น้อง เพื่อนฝูง ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ผลประโยชน์ผูกพันกัน หลายกลุ่มจึงต้องสู้ตายเพื่อรักษาผลประโยชน์ของพวกตน

o ผลประโยชน์ส่วนตัวของทหาร – ทหารเป็นคนเช่นเดียวกับพวกเราทั้งหลาย ที่พยายามจะรักษาผลประโยชน์ของตัวเราเอง จึงไม่น่าประหลาดใจที่ผลประโยชน์ส่วนตัวของทหารบางคนจะผลักให้เกิดการรัฐประหารได้

การรัฐประหารแต่ละครั้งมีองค์ประกอบของกลุ่มคนที่เข้าร่วมไม่เหมือนกัน ผลประโยชน์หลากชนิดนี้ผสมผสานกันในการตัดสินใจยึดอำนาจ ทหารบางคนร่วมการรัฐประหารด้วยเหตุผลที่อาจจะดูแปลก ๆ อยู่ เช่นเพื่อเกียรติยศของวงศ์ตระกูล เป็นต้น

· ความสามารถในการทำรัฐประหาร – เมื่ออยากยึดอำนาจรัฐ ไม่ได้แปลว่าทหารทุกคน ทุกกลุ่มจะทำได้ ปัจจัยหลายอย่าง ‘ขวาง’ การเกิดรัฐประหารได้

o การหาผู้สนับสนุนด้านการเงินและด้านการทหาร

o ความสามารถและความพร้อมในการดำเนินการทางการเมืองหลังยึดอำนาจมาได้

o ความเป็นเอกภาพในกองทัพ

o กองทัพเป็นที่นิยมชมชอบในสังคมการเมือง – ถ้าใคร ๆ ก็ไม่รัก ก็ลำบากหน่อย

· ปัจจัยขัดขวางการรัฐประหาร

o การให้ความสำคัญกับที่มาของผู้ใช้อำนาจทางการเมือง – คนในสังคมยอมรับวิธีการแบบไหนในการเข้าครองอำนาจรัฐ ยอมรับผู้นำที่ใช้กำลังเข้ายึดอำนาจหรือไม่

o ความกลัวว่ากองทัพจะแตกเป็นเสี่ยง ๆ เพราะการแย่งอำนาจระหว่างกลุ่มทหาร – ทหารตีกันเองมีพลเมืองอยู่ตรงกลาง ก็คงได้วายวอดร่วมกัน

o ความกลัวการแตกแยกของคนในสังคมที่อาจลุกลามเป็นสงครามการเมือง

o ท่าทีของประชาคมโลกต่อการรัฐประหาร

ปัจจัยเหล่านี้ผสมผสานอย่างแตกต่างกันในการรัฐประหารแต่ละครั้ง ไม่มีสูตรสำเร็จ ลองพิจารณาแต่ละอย่างแล้วลองเอามาประกอบเข้าด้วยกันอาจจะพอเดาอย่างมีฐานทางวิชาการได้บ้างว่าอะไรจะเกิดขึ้น

ข้อควรระวัง – การยึดอำนาจรัฐอาจมีรูปแบบต่างไปจากเดิมที่เราคุ้นเคย คืออาจไม่มีการเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจรัฐให้เห็นทันที แต่อำนาจไม่ได้อยู่ในมือคนที่อยู่ในตำแหน่งอีกต่อไป การอำพรางเช่นนี้อาจทำให้ผู้ดูทั้งหลายไม่รู้เนื้อรู้ตัวว่ารัฐประหารได้เกิดไปแล้ว

อีกประการหนึ่งคือรัฐประหารในประเทศไทยมักจะเกิดเป็น 2 ขั้น คือการยึดอำนาจรัฐจากรัฐบาลเดิม แล้วแทนที่ด้วยผู้นำพลเรือนที่คณะรัฐประหารไว้วางใจ เวลาผ่านไปสักพักก็ยึดอำนาจอีกรอบเพื่อรวบอำนาจ และกำจัดสถาบันที่สร้างปัญหาโดยการขัดคอ อย่างรัฐสภา หลังจากขั้นที่สองนี้ ผู้นำการยึดอำนาจมักจะเข้าไปดำรงตำแหน่งผู้นำรัฐบาลเอง ใช้อำนาจทางการเมืองเองโดยตรง เห็นกันอย่างนี้มาตั้งแต่ 2475 แล้วละ